Bịt lối đi chung, mất tình làng nghĩa xóm
Tại một khu dân cư thuộc xã Tân Biên, tỉnh Tây Ninh, lối đi chung rộng khoảng hơn 3 mét, được hai hộ gia đình ông Dương Văn Quýnh và bà Nguyễn Thị Dết ký xác nhận làm lối đi chung để gia đình bà Trần Thị Sàng và nhiều hộ gia đình phía trong đi lại. Con đường nhỏ ấy không chỉ là lối đi sinh hoạt hằng ngày, mà còn là tuyến thoát hiểm duy nhất khi xảy ra hỏa hoạn, cấp cứu y tế hay thiên tai.
Thế nhưng, sau mấy chục năm làm lối đi chung, khi giá đất tăng cao, người từng xác nhận lối đi chung đã khởi kiện ra tòa, yêu cầu công nhận quyền sử dụng đối với phần đất đã xác nhận lối đi chung thành tài sản riêng. Tại phiên tòa phúc thẩm xét xử năm 2024, về việc “Tranh chấp đòi lại quyền sử dụng đất”, Tòa án Tây Ninh tuyên cho ông Quýnh người xác nhận lối đi chung thắng kiện, buộc bà Sàng phải trả cho ông Quýnh 96,6m2, khiến lối chung bị bó hẹp.
Gia đình bà Trần Thị Sàng và anh Cường đo lối đi chung hiện hữu bị bó hẹp bằng bản án
Theo trình bày của gia đình bà Trần Thị Sàng và rất nhiều hộ dân từng bỏ tiền mua đất của bà Nguyễn Thị Dết từ những năm 1980, với hiện trạng có sẵn con đường làm lối đi chung. Để hợp thức hóa về mặt pháp lý, năm 2006 bà Sàng yêu cầu bà Dết xác nhận chiều ngang 1m từ mặt đường Trần Đại Nghĩa kéo dài vào trong nhà.
Năm 2017, gia đình ông Quýnh mua đất xong cũng ký đơn xác nhận lối đi chung vào nhà bà Sàng là 0,8m ngang gắn liền với đất nhà bà Dết . Như vậy, lối đi này ổn định từ hơn 40 năm trước, đã được hợp thức hóa việc xác nhận chắc chắn là lối đi chung, nên bà Sàng yêu cầu giữ nguyên hiện trạng chứ không thể “bịt lối sống” của dân được.
Bà Trần Thị Sàng bức xúc: “Lúc mua đất của bà Dết, chúng tôi được chỉ cho con đường này là lối đi chung. Nếu không có con đường này thì không ai dám mua đất phía trong. Bây giờ tòa xử cho ông Quýnh, người mới mua đất sau này lấy lại gần hết con đường thoát hiểm, chúng tôi biết đi bằng đường nào? Có cháy thì chạy đi đâu?”
Cùng nỗi lo ấy, một hộ dân khác – nói trong nghẹn ngào, bức xúc: “Chúng tôi mua đất bằng tiền tích góp cả đời. Lúc mua, có đường đàng hoàng, xe hơi, xe cứu thương vô được. Giờ tự nhiên con đường bị bó hẹp, còn chúng tôi thì bị kẹt cứng trong nhà mình.”
Bà Nguyễn Thị Dết chủ đất xác nhận lối đi chung
Ông Dương Văn Quýnh người mua đất sau này cũng xác nhận lối đi chung với nhà bà Trần Thị Sàng
Nhiều hộ dân cho rằng, về mặt đạo lý, phần đất đã xác nhận làm lối đi chung thì phải mang tính ổn định lâu dài. Việc đòi lại đất khi giá trị kinh tế tăng cao là hành vi lợi dung pháp luật “lật kèo” với cộng đồng.
Còn ông Quýnh khởi kiện lối đi chung là do được cấp quyền sử dụng đất trùm lên lối đi, không làm hàng rào phân cách nên khởi kiện đòi cả lối đi chung lên tới 2,2m ngang và chiều dài tới 58m, với tổng diện tích là 145,7m2, lấy gần hết lối đi chung?
Chính điều này khiến dư luận bức xúc nhất không chỉ là mất con đường đi, mà là nguy cơ mất an toàn tính mạng. Khi lối đi chung bị xóa bỏ, hàng chục hộ dân phía trong: Không còn lối thoát hiểm khi cháy nổ; Xe cứu hỏa, xe cứu thương không thể tiếp cận, Vi phạm nghiêm trọng các tiêu chuẩn an toàn phòng cháy chữa cháy khu dân cư. “Chỉ cần một đám cháy nhỏ, cả khu này thành cái bẫy chết người. Ai chịu trách nhiệm”?, một người dân cho biết.
Luật bất cập, dân bất lợi
Bộ luật Dân sự 2015 qui định, lối đi qua bất động sản liền kề được xác lập khi: Bất động sản bị vây bọc; Việc đi lại là nhu cầu thiết yếu; Và lối đi đó có thể hình thành từ: Thỏa thuận, Tập quán, Hoặc quá trình sử dụng ổn định, lâu dài, công khai.
Theo Tòa án Nhân dân tỉnh Tây Ninh thì ranh đất cấp cho ông Quýnh không trùng với ranh bản đồ địa chính, gây chênh lệch diện tích trên hệ thống bản đồ. Vì vậy, tòa đã chấp nhận 08m mét ngang của ông Quýnh xác nhận với bà Sàng làm lối đi chung là chính xác.
Luật sư Nguyễn Văn H., Đoàn luật sư TP.HCM phân tích: “Việc xác nhận đất làm lối đi chung, nhưng kiện đòi lại về bản chất xã hội, đây là một trường hợp xung đột nghiêm trọng giữa quyền sở hữu cá nhân và quyền lợi cộng đồng.”
Tòa án nhân dân khu vực 11-Tây Ninh xét xử cho ông Quýnh thắng kiện đất từng xác nhận lối đi chung
Theo luật sư này, tòa án Tây Ninh cần: Đánh giá yếu tố sử dụng ổn định, lâu dài; Đánh giá tính chất lối đi chung phục vụ an toàn công cộng; Cân nhắc hậu quả xã hội nếu xóa bỏ lối đi. “Luật không thể chỉ nhìn giấy tờ mà bỏ qua sinh mạng và an toàn của hàng chục hộ dân,” luật sư H nói thêm.
Đây là vụ việc khiến công lý bị chia đôi. Người kiện thắng về mặt pháp lý, nhưng xã hội thua về mặt công bằng. Khi một con đường thoát hiểm bị xóa bỏ bằng bản án, thì công lý đã không còn trọn vẹn.
Vì sao khi cấp sổ đỏ, chỉnh lý bản đồ địa chính, không ghi nhận lối đi chung tồn tại nhiều năm cho gia đình bà Sàng và những hộ dân bên trong? Vì sao quyền lợi cộng đồng không được bảo vệ như một dạng hạ tầng thiết yếu?
Việc xác nhận đất làm lối di chung là hành vi mang tính cộng đồng rất cao. Khi hành vi đó bị đảo ngược vì lợi ích kinh tế, nó làm sụp đổ niềm tin xã hội. Bởi lối di chung là cứu người khi hỏa hoạn. Đảm bảo an toàn cho trẻ em, người già. Bảo đảm chuẩn tối thiểu của khu dân cư văn minh. Việc một bản án khiến cả khu dân cư mất lối thoát hiểm đặt ra câu hỏi nghiêm trọng về trách nhiệm của: Cơ quan xét xử, Chính quyền địa phương, Cơ quan quản lý đô thị và phòng cháy chữa cháy. Đúng luật chưa chắc đã trọn công lý. Xã hội đang đối diện với một bản án gây nguy hiểm cho an toàn cộng đồng. Khi người từng xác định đất là lối di chung thắng kiện, bà Sàng, ông Cường và hàng chục hộ dân khác lại thua thiệt: Thua về an toàn, Thua về quyền sống, Thua về niềm tin vào sự công bằng xã hội.
Còn bà Trần Thị Sàng và nhiều gia đình bên trong buồn bã nhìn lối đi chung bị thu hẹp bởi bản án
Vụ việc ở Tây Ninh là lời cảnh báo: Nếu pháp luật không được vận dụng cùng với trách nhiệm xã hội, thì công lý sẽ trở nên lạnh lùng, xa rời con người. Và nếu một con đường thoát hiểm có thể bị “xóa sổ” chỉ bằng một bản án, cộng đồng bị thử thách bởi lòng tham và người yếu thế bị dồn đến đường cùng.
Nhiều lối đi chung trong khu dân cư: Hình thành từ trước khi có sổ đỏ, được cả xóm sử dụng ổn định hàng chục năm, Không ai tranh chấp, Không ai phản đối, Được chính quyền địa phương mặc nhiên công nhận qua thực tế quản lý. Nó không thể phụ thuộc vào sự bất cập của pháp luật mà tước đi diện tích đất làm lối đi chung. Bởi lối đi chung không chỉ phục vụ sinh hoạt, mà là ranh giới mong manh giữa đạo lý cộng đồng và sự tha hóa của lợi ích cá nhân. Một khi luật công nhận đất chung thành đất tư thì, tình làng nghĩa xóm biến mất, việc tranh chấp trở thành sự xâm phạm trực tiếp đến quyền sống, quyền đi lại và nhân phẩm của người yếu thế.
